Lolita: Kubricken autozentsura (III)

Vladimir Nabokoven Lolita ninphet topikoa da: hastapenetako Lilith errepresentatzen duelako, baina haurraren ezjakintasuna eta inozentzia mantenduz, ez da gizonezkoengan duen botereaz konturatu ere egiten eta hortaz, zilegitasun kutsua ematen dio gizonek bera kontrolatzeari.

Nobelaren hasieran, ninfulekiko erakarpen indartsua sentitzeko arrazoia aitortzen du Humbertek: nerabezaroan maitatu eta galdu egin zuen Annabel, eta orain, berarentzat hilezkor den neska bilatzen du ninfula bakoitzean. Hortaz, Humbert ez dagoela Lolitaz maitemindurik ondoriozta genezake, baizik eta gaztaroko maitasun hura obsesiboki iraunarazi gura duela, denboraren joanari harresia eraikiz.

Beste irakurketa bat eginez, nobelak modernidadearen gainbehera islatzen dio irakurleari, Humbertek azken moderno dekadentea errepresentatzen du –erromantikoa, intelektuala, amorala, europarra- eta Lolita xumeak erakartzen duela, maila goreneko kulturak bat egiten du masa kultura estatubatuarrarekin: Baudelaireren liburua arroxa kolore biziko errepide ertzeko motelarekin aldatuko du Humbert irakasleak.

Lolita: Kubricken autozentsura (II)

Emakumearen errepresentazioa gizonezkoak sorturiko produktua da. Honako baieztapenarekin ez dut ezer berririk esan, baina ezinbestekoa deritzot ezein analisitan murgildu aurretik errepresentazio femeninoak nork pintatu dituen kontuan hartzea.

Historian zehar, menpekotasuna eta traizioaren arteko emakumearen irudia eraiki du gizonezkoak: Mariaren birjintasuna eta Evaren deabrutasunaren arteko emakumea, alegia.

Moral kristautik eratorritako falaziaz josita dago diskurtso hau. Jokaera sexuala kaltegarritzat hartu da, eta gizonezkoa kalte denetara daramana, nola ez, emakumea eta bere lizunkeria. Hortaz, deabrua-sexua-emakumea asoziazioari zibilizazioaren hasieratik indarra izan duen pentsamendu misoginoak hertsiki heldu dio.

XIX. mendean, Maria/Eva dikotomia indartu egin zen. Bata, ebanjelioan eredu den emazte, ama eta birjin desexualizatua; eta bestea, gizonezkoa galbiderantz daraman ninfomana, artista erromantiko eta sortzaile dekadentearen musa.

Emakumea lan merkatuan bere lekua aldarrikatzen hasi zen mendearen erdialdera, eta era berean, botere politiko eta sozialaz jabetzeari ekin zion, mugimendu sufragista Estatu Batuetan eta Ingalaterran gailendu zen.

Aurrezarritako rol femeninoa apurtuz joan zen, eta gizonezko pasiboak zur eta lur begiratzen zion emakumeari, Eva maltzurra Maria kuttuna suntsitzen ari zela interpretatuz.
Hortaz, aurretik ere ia kultura guztiek ezagutu zuten “femme fatale” haren errepresentazioak indarra hartu zuen XIX. mende amaieratik aurrera, Oscar Wild, Edvard Munch eta Gustav Klimten lanak, besteak beste, honen erakusgai ditugu.

Femme fatale honek indar teluriko kontrolagaitz eta suntsitzaileak ditu. Iruzurtia, perbertsua eta dominatzailea da, eta sortzaile dekadenteak gizartearen morala kolokan jartzeko darabil.

Lolita: Kubricken autozentsura (I)

Lolitarekin obsesionatu naiz. Badakit. Baina nahiago dut obsesio baino, pasio deitu eta psikologoari baino, zuei kontatu. Zer iruditzen? emakumearen errepresentazioez eta Vladimir Nabokoven nobelaz arituko naiz, baina batez ere, Stanley Kubricken pelikulaz eta zentsuraz. Eta Lolitaren plazer estetikoa transmititzen saiatuko. Pelikulako sekuentzia genialenaren zatiarekin uzten zaituztet

Inglorious bastards

60 milioi pertsona akabatu zituzten Bigarren Mundu Gerran. Ez dira askoz gutxiago pelikulan hiltzen ikusi ditugunak; kasik ez da inor onik irten Quentin Tarantinoren azkeneko lanean. Oraingoan ere bere estiloa eta marka mantendu duela, alegia. Eta horregatik, Kill Bill epopeiaren bi zatien miresle garenok gustura ikusi dugu harrikada odoltsu bezain dibertigarri hau.

Filma ez da berritzailea, dagoeneko ezagunak baitzaizkigu zuzendariaren lengoaia filmiko berezia edota biolentziari, umoreari, elkarrizketei ematen dien ukitua. Baina gustuko dugu Tarantino labela eta istorioa ondo kontatua dago: Bigarren Mundu Gerran, naziak garbitzea helburu duen eskuadroiak (Sasikume Madarikatuak izenarekin ezagunak) Hans Landa koronel “judutar-ehiztaria” izango du etsai nagusi. Hain zuzen, bikaina da, Landaren paperean, Christoph Waltz aktorearen lana, pelikula honetako jaun eta jabea. Normalean, mesfidatia naiz bi ordu baino gehiago irauten duten pelikulekin, beti kontatu daitekeelako istorio bera hitz (edo fotograma) gutxiagorekin, baina onartu beharra daukat ez zaidala batere luzea egin, erritmoa eta interesa mantentzen baitu hasierako eszena indartsutik bukaerako eztanda ikusgarrira arte.

Zehaztasun historiko guztiak pikutara bidali ditu autoreak. Bost axola niri! Gozatu egin baitut Hitlerrek izan duen amaierarekin, Goebbelsen patuarekin eta Sasikume Madarikatuek Alemaniari eman dioten astinduarekin. Azken finean, irabazleek historiarekin zer egiten duten ikusita, gehiago fidatu behar al naiz testu-liburuez?

Huit fois debout

Drama bat kontatzen digu, baina dramak kontatu behar diren gisan: artifiziorik gabe, errazkeria eta tragediatik urrun, baina komedian erori barik.

Egia esan, film interesgarri asko egiten da Frantzian, batzuetan merezi duten arreta jartzen ez badiegu ere. Gizarteko arazo sakonei heltzea gustuko dute zuzendari frantziar ugarik eta Xabi Molia Baionarrak ederki egin du bere opera priman. Istorioa ezaguna zaigu egun: langabezian dagoen emakumea, diru gabe, alokairua ez ordaintzeagatik etxe gabe eta bere buruan segurtasunik gabe. Baina itxurak mantenduz, bizirauteko ahaleginak egingo ditu Elsak, senar ohiarekin eta haren bikote berriarekin bizi den semearengatik, besterik ez bada ere. Batzuetan aurrera egingo du Elsak, atzera besteetan, baina beti duintasuna mantenduz, diru barik duina izan daiteke-eta. Krisi garaiotan, ez dator gaizki gogoratzea.

Protagonistaren pertsonalitatea harribitxia da pantaila handian, eta lan elkarrizketa bakoitza, fusilamendu bat, gaur egungo gizartearen baloreen isla. Istorioa, bere gordinean, sinesgarria da eta melodraman erori gabe ni behintzat hunkitu nau. Kontuan hartzeko pelikula eta zuzendaria,
Huit fois debout

La mujer sin piano

Uste nuen etxekoandre espainiar baten bizimodu kutrea enegarrenez kontatuko zidatela. “Bestre dramatzar bat” pentsatzen sartu naiz. Baina ez, keba: hiriko konbentzio absurduei buruzko lan txukuna paratu du Rebollok ekranean, fabularen eta komediaren artean dabilen filma.

Gauza batzuek huts egiten dute, egia da. Nabarmenena, istorioa luzeegia dela kontatu behar denerako. Film labur batetik hurbilago dago pelikularen hezurdura, ordu eta erdiko zerbaitetik baino: klase baxuko etxekoandrea (Carmen Machi, nola ez) aspertuta dago bere bizimoduarekin, eta gau batez ihes egitea erabakitzen du. Jantzi du ileordea eta abiatu da autobus geltokira. Han, gizon poloniar bat (Jan Budar) aurkituko du, eta elkarrekin ibiliko dira gauean harat-honat. Eguna argitu bitartekoa da kontatzeko dagoena. Tarte horretan bi protagonistak hiriaren kontra ariko dira. Hiriak debekuak jartzen ditu (“hemen ezin da erre”, “taberna itxita dago”, “geltokia hustu behar dugu”, “telefono hau itzalita edo estalduraz kanpo dago”...); protagonistek ihes egiteko gogoa.

Musika ere, nire gusturako, ez dago sobera ondo aukeratua; ez dator bat filmaren tonuarekin.
Baina sarreran esan dudanez, sorpresa polita eman dit filmak. Zergatik? Ba, batetik, lau pintzelkada trebe erabilita berehala jabetzen garelako protagonistaren abiapuntuaz. Horri esker asko arintzen dira hasierako minutuak. Bestetik, pertsonaia estereotipatuen bidez (postako langilea, hotelekoa, zerbitzaria) giza-harremanen absurduari irribarrez begiratzeko gonbita luzatzen duelako. Eta, baliabide sinple-sinpleak erabiliz, kontakizuna ondo eramaten asmatzen duelako. Machiren pertsonaiak egiten dituen telefono deiak, erretzeko debekua, poloniarraren esaldi errepikakorrak... Filma konpaktatzen laguntzen dute.

Funtsean, Rebollok erabaki batzuk hartu ditu, eta horri esker modu eraginkorrean kontatu digu istorio bat, berez nahiko kuriosoa. Formak ondo zizelkatuta dauzka lanak: film bat da, ez bi, ezta hiru ere; badaki zer kontatu nahi duen, eta kontatu egiten du. Beste batzuek aurtengo zinemaldiko Sail Ofizialean esan zezaketena baino gehiago da hori.

Zorion perfektua

Hasi baino lehen, aitortu nahi dut ez dudala Anjel Lertxundiren liburua irakurri, eta beraz ezin konparaketarik egin. Agian hobeto, aurreiritzirik gabe ikusi baitzuten istorioa nire begiek. Egia esan, bestelako aurreiritzirik banuen, gehienetan diskurtso moralistez betetako istorio sinesgabeak eskaini dizkigute, gaia jorratu izan dutenak. Baina oraingoan ez da hala, eta poztekoa da: argumentu konplikatua izan arren, zuzendariak jakin du filma bide onetik eramaten.

Hasteko, gidoilari taldean Anjel Lertxundi bera izatea bermea delako, eta bigarrenik, flash-backez josia egonda ere –paraleloki protagonistaren bizitzako hiru une kontatzen dira–, oso ondo gidatu duelako kontakizuna zuzendariak, galtzeko arriskurik gabe. Bitxia da abiapuntua: 15 urterekin, Ainhoak atentatu baten biktima hiltzen ikusi du –ez du hiltzailea ikusi–, baina El Diario Vasco egunkariak Ainhoaren argazkia aterako du azalean, atentatuaren lekuko izan dela adieraziz. Hilketaren aldekoek nahiz kontrakoek, ez dute sinetsiko Ainhoak hiltzailea ikusi ez duenik eta edozein jazarpenetik aldentzeko, neskatoa Bartzelonara bidaliko dute gurasoek.

Ondoren, gertakari gehiago biziko ditu Ainhoak, baina ez dugu argumentu guztia agerian utziko! Kontua da lehen film luzea izateko Jabi Elortegik oso ondo kontrolatzen jakin dituela tempoak eta jauzi narratiboak.

Halaber, gustatu zait asmatutako egunkari bat erabili beharrean, neskatoa arriskuan jartzen duen berripaperari izen-abizenak jartzea: El Diario Vasco. Morboaren mesedetan hainbat argitalpenek duten jarrera salatu ostean, zein kritika egingo dio pelikulari El Diario Vascok? Anne Igartiburuk berriz, ez nau aktore lanetan guztiz konbentzitu. Pena, bera baita pisu gehien duen pertsonaia.